جيئن جيئن هندستان ۾ ڪمپنيءَ جو راڄ مستحڪم ٿيو، تيئن وچ ايشيا ۾ روس جي وڌندڙ اثر رسوخ کي به خطرو پيدا ٿيو. ڪمپني حلقن ۾ اهو عام خيال هو ته روس وچ ايشيا تي قبضو ڪندي ايران جي مدد سان افغانستان ايندو ۽ اتان هندستان تي حملو ڪندو. ان ڪري ڪمپني جي حڪومت بخارا، خيوي، يارڪند، هنزا، ايران ۽ افغانستان ۾ مخبرن ۽ سفارتڪارن ذريعي معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي ته جيئن انهن علائقن جي سياسي حالتن، جاگرافيائي حدن ۽ رستن جي جاچ پڙتال ڪئي وڃي اهي مخبر سياحن ۽ واپارين جي روپ ۾ انهن علائقن ڏانهن ويا. انهن مان ڪي ڪاميابيءَ سان موٽي ويا، پر ڪجهه کي بخارا، خيوا ۽ هنزه جي حڪومتن جاسوس هجڻ ڪري گرفتار ڪري قتل ڪيو ڪمپني جي حڪومت ان تي خاموش رهي، ڇاڪاڻ ته هو فوجي حملا شروع ڪري جواب ڏيڻ جي قابل نه هئي. ڪمپني جي حڪومت سفارتي مشن موڪليا، خاص ڪري ايران ۽ افغانستان ڏانهن، انهن ملڪن جي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ روسي سياسي عزائم کي روڪيو ان دوران ڪمپنيءَ جي حڪومت سنڌ ۾ سفارتي مشن به موڪليا ته جيئن سنڌ سان واقفيت ڪرائي. ان بنياد تي ڪمپنيءَ جي حڪومت 1843ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪري قبضو ڪيو انهن جاسوسن مان هڪ رچرڊ برٽن هو، جنهن کي عربي ۽ فارسيءَ کان علاوه ٻين ڪيترين ئي ٻولين تي به عبور حاصل هو. هو بعد ۾ مترجم، مستشرق ۽ جاسوس طور مشهور ٿيو هن جو ڪيريئر چارلس نيپيئر جي ڪمانڊ ڪمپنيءَ جي فوج ۾ شروع ٿيو ۽ جڏهن هن سنڌ تي ڪاهه ڪئي ته چارلس نيپيئر سان گڏ هو. سنڌ بابت پنهنجي مشاهدي ۾ هن سنڌ جي اڻپوري واديءَ ۾ ٺٽي جي ويجهو جهرڪ شهر جو ذڪر ڪيو آهي، جتي اسماعيلين جا امام ايران مان لڏپلاڻ کان پوءِ رهندا هئا. يورپين جي فائدي لاءِ مدار ڪندا هئارچرڊ برٽن به سندن مهمان نوازي ڪئي. هن ڪراچيءَ جو به ذڪر ڪيو آهي، جيڪو ان وقت مڇين جو شهر هو ۽ جتي هندو واپاري طبقو گهڻو اثر رسوخ رکندڙ هو رچرڊ برٽن جي ڪيريئر جو هڪ اهم حصو 1853 ۾ حج هو، ڇاڪاڻ ته مڪي ۽ مديني ۾ غير مسلمن کي اجازت نه هئي. ان ڪري هنن پاڻ کي مسلمان ظاهر ڪيو ۽ پاڻ کي ايراني ۽ بعد ۾ افغاني سڏائڻ لڳاکيس فارسي زبان تي عبور حاصل هو، ان ڪري ڪنهن کي به شڪ نه هو ته هو يورپي آهي. هن پنهنجي حج جي سفر جي معلومات نوٽس ذريعي محفوظ ڪئي هئي. يورپين کي حج جي باري ۾ تجسس هو ته اتي ڪهڙيون رسمون آهن ۽ حج ڪيئن ٿيندو آهي. رچرڊ برٽن کان اڳ به ڪي حاجي حج جي ويس ۾ ويا هئا ۽ پنهنجا تجربا ۽ مشاهدا شايع ڪيا هئا انهن مان هڪ جان برڪ هارڊٽ (d.1817) هو، جنهن 1814ع ۾ ابراهيم جي نالي سان مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو رچرڊ برٽن انهن يورپي سياحن جي سفرنامي جو مطالعو ڪيو، ته جيئن هو پاڻ کي مسلمان ثابت ڪري حج جون مذهبي رسمون ادا ڪري سگهن. ان وقت حجاز ۽ نجد جا علائقا ترڪن جي حڪومت هيٺ هئا ۽ مڪي ۽ مديني جا رستا حاجين لاءِ غير محفوظ هئا رستي ۾ عرب بدوي قبيلا حاجين جي قافلن کي ڦريندا هئا. رچرڊ برٽن سڄي سفر جي معلومات گڏ ڪئي ۽ قاهره کان جده ڏانهن ٻيڙيءَ ذريعي روانو ٿيو. هن جهاز جي مسافرن جي باري ۾ به لکيو آهي ته ڪيئن اهي تڪليفون برداشت ڪري جده پهچندا هئا جده کان مديني تائين اُٺ ذريعي سفر ڪيائين. ان سفر ۾ هڪ هندستاني نوڪر به ساڻس گڏ هو برٽن جلد ئي عربن سان دوستاڻا لاڳاپا قائم ڪيا ۽ سندن عادتون ۽ رسمون اختيار ڪيون. خاص ڪري هو بار بار لکي ٿو ته ڪافي پيئڻ ۽ تمباکو جو استعمال عربن ۾ تمام عام ٿي چڪو هو ۽ پاڻ به ان ۾ برابر جو شريڪ هو. برٽن پھريائين مديني ويو ۽ پيغمبر اسلام جي روضي تي رھيو ۽ پوءِ حضرت حمزه جي مزار تي ويو ان دوران، هن سختي سان دعا ڪئي ۽ مسلمان جي حيثيت سان قاعدن جي پيروي ڪئي. مديني جي قيام کان پوءِ پاڻ حج جي موقعي تي مڪي شريف ۾ ويا ۽ اتي حج جا سمورا مناسڪ ادا ڪيائون ۽ ڪنهن کي به شڪ ڪرڻ نه ڏنائون ته هو غير مسلم آهي حج مان واپسيءَ دوران هن پنهنجي سفر جا احوال ٻن جلدن ۾ لکيا آهن، خاص ڪري حج جي موقعي تي ادا ڪيل عبادات جو تفصيل سان ذڪر ڪيو اٿس، ان ئي سفرنامي ذريعي يورپ جي ماڻهن کي مسلمانن جي باري ۾ آگاهي ڏني اٿس. حج بابت مفيد معلومات حاصل ڪئي وئي رچرڊ برٽن جو ٻيو اهم ڪم مشهور عربي ڪهاڻي الف ليلا هڪ هزار ۽ هڪ رات جو عربي ترجمو آهي. هن هندستاني جنسيات تي هڪ ڪتاب ”مسوترا“ جو ترجمو ڪيو ۽ هڪ عربي ڪتاب ”پرفيومڊ گارڊن“ (Perfumed Garden) ترجمو ڪيو ان کان سواءِ هن ٻين ڪيترن ئي موضوعن تي ڪتاب لکيا آهن. انهن مان هڪ تلوار جي تاريخ آهي. ان کان سواء، برٽن مواد جو هڪ وڏو مقدار گڏ ڪيو، جيڪو دستاويزن جي صورت ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ رهيو. سندس وفات 1890ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو هڪ خيمي جي صورت ۾ ٺهيل آهي برٽن جي شخصيت اهم آهي ڇو ته هن هڪ ئي وقت ملڪن جا دورا ڪيا ۽ جاسوسي ڪئي ڌارين ٻولين تي عبور حاصل ڪيو ۽ لکڻ ۽ تاليف ذريعي پنهنجا تجربا ۽ علم ٻين تائين پهچايو. اهو انهن جي ذهانت ۽ توانائي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ اهو آهي ته هڪ شخص پنهنجي مختصر زندگي ۾ ڪيترن ئي منصوبن کي گڏ ڪري سگهي ٿو
